24 nov 2022

I numeri in lingua milanese e bergamasca

 Lengua milanesa

Vun / veuna, duu / dò, trii / trè, quatter, cinq, ses, sett, vott, nœuv, des, vundes, dodes, trèdes, quattordes, quindes, sèdes, dersett, desdott, desnœuv, vint, vintun, vintiduu, vintitrii, vintiquatter, ... trenta, trentun, trentaduu ... quaranta, cinquanta, sessanta, settanta, vottanta, novanta (noanta), cent, centvun, dusent, tresent, quattercent, cinqcent, mila, mila e vun, mila e cent, desmila, centmila, milion, miliard

 Lengua bergamasca

Ù / euna, dou / dò, tri / trè, quatter, çiq (siq), ses, sett, ott, nœuv, des, undes / eundes, doudes, tredes, quattordes, quindes, sedes, dessett, desdott, desnœuv, vinte ('ìnte), vintù(n), vintedou ... novanta (noanta) ... çent (sent), dusent / deusent, .. méla, doumela, ... miliou, miliard

8 nov 2022

La cediglia ed il ce/ci

 Per il bergamasco, è già attestato l'utilizzo della cediglia per quelle parole che derivano da latino ce/ci e si leggono come se fosse una /s/.

 e.g. [der. civitas] MI cità / BG sità => çità

Perseguendo sempre questa linea di ragionamento, anche per il milanese è possibile concepirne un utilizzo. Il primo (raro), nei casi speculari al bergamasco. Il secondo nei casi in cui la ce/ci sia diventata un /sce-sci/.

e.g. (città di) Cesate => dial. Scesaa => possibile scrittura Çesaa (o Çesat / Çesad in grafia restituta)

--

Altro argomento invece, vediamo le possibili soluzioni alternative alla scrittura (secondo noi erronea) delle parole in "s'c o s-c" e "s'c s-g", ossia s'cèt, s'giaff e così via.

Nel Giovanni Capis troviamo la soluzione in -shc e -shg. Questa soluzione è la più logica secondo lo schema di scrittura classico (e italiano), laddove la lettera -h ci segnala sempre uno "stop". Per esempio la parola schiena ci indica di pronunciare la -c dura (ossia "stop! non unire -c con la -i).

Pertanto si avrebbe: shcèt, shgiaff, e così via.

Una soluzione alternativa (evviva l'ovvietà) è la seguente: scièt*, sgiaff

N.B. * scièt (o sciett) è la forma etimologicamente corretta (der. equivalente all'italiano "schietto") 

Questo modo in primis è speculare all'italiano (e.g. scentrare vs sceneggiatura), in secundis ci permette di fare quanto segue:

e.g. IT scena => MI scena (o scèna) ; IT schiena => MI scièna [BG schena]

Il problema di fondo è che dividere una parola (è questo di fatto) con un trattino, od apostrofo che sia, è un artificio esclusivamente "fonetico" e non ha nessun valenza dal punto di vista formale. Così come in italiano non si scrive "s-centrato" o "s'centrato", non si capisce perchè lo debba fare il lombardo con "s-centràt" o "s'centraa".

2 nov 2022

I Paes de la Provincia de Milan

I Paes de la Provincia de Milan


Milan

Nord Milan

Sest San Giovann, Cinisell e Balsom, Bress, Corman, Cusan, Paderna Dugnan

Nord-Ovest 

Novaa (Noaa), Baranzaa, Bollaa, Senagh, Ares, Garbagnaa, Scesaa (Cesaa), Soree, Per, Rò (Rhò), Lainaa, Settim, Cornaree, Pregnana, Vanzagh, Pojan

Sud-Ovest 

Cusagh, Trezzan (Trescian) sul Navili, Cesan Boscon, Corsich, Buccinasch, Assagh, Zìbid Sant Giacom, Binasch, Vernaa, Casaril, Rozzan, Basej, Laciarella, Òvera, La Piev, Locaa

Sud-Est 

San Donaa, San Giulian, Carpian, Meregnan, Cerr, Vizzoeu, San Zanon (Zenon), Colturan, Dresan, Peschera Borromee, Medija, Tribian, Pantijaa (Pantejaa), Paù, San Colomban al Lambor (Lamber)

Adda e Martesana 

Cològn,Vimodron, Pioltell, Cernusch, Carugaa, Roeudin, Settara, Vignaa, Cassina de Pecci, Bussor, Pessan con Bornagh, Gorgonzoeula, Melz, Liscaa, Pozzoeù (Pozzoeul), Bellinzagh (Billinzagh), Gessaa, Cambiagh, Basian, Masaa, Inzagh (Inzaa), Truccazzan, Cassan su l'Adda, Trescian Roeusa, Pozz d'Adda, Gresciagh (Gresciaa), Trezz su l'Adda, Vaver (Vavar) d'Adda

Alt Milanes 

[...]

Magentin e Biegrassin 

[...]

I Pais de la Provincia de Berghem

 I País de la Provincia de Berghem

Àl Brembana

Surisel, Potranga (Pout* de Ranga), Élla d'Almè, Sedrina, Zògn, Bracca, Algua, Còsta Serina, Cornalba, Serina, Oltra ‘l Còll, Dossena, San Pelegrì, San Gioann Bianch, Talegg, Édeseta, Ubial Clanezz, Brembilla, Blell, Gerousa, Camerada, Lenna, Piazza, Àlnigra, Mòj, Roncobell, Foundra, Branz, Carouna, Fòppol, Àlléf, San Simoù, Cassej, Œurniga, Àltorta, l’Oulem, Piazzœul, Piazzatorr, Mezzolt, Vrera (Avrera), Santa Brigida, Cus

 

*oltre manere de scriff:

Pont de Ranga o Po't de Ranga o Pót de Ranga o Pût de Ranga o Pôt de Ranga (Put de Ranga NO!)

  

La Divina Commedia in Bergamasch - Bortolo Belotti

 La Divina Commedia tradussida in Bergamasch del Bortolo Belotti.
 
Versiòu 'n Grafìa Classega Reformada

«De ché s’ va 'nd el pais di despiracc,
de ché s’ va eternament ind el doulour,
de ché s’ va in mezz al pòpol di dannacc.

Me m’ ha facc la gieustezia del Signour,
che teutt la poeul quando la 'oeul vergot,
col so pozz de sapienza e col so amour.

Al mond, prima de me, gh’era negott
Che nol feuss in eterno, e chi vé ché,
s’ i gh’ha speranze, i laghe zo ‘l fagòtt.»

19 ott 2022

VOCALI TURBATE: spiegazione dettagliata

Le vocali turbate lombarde sono categorizzabili in 7 gruppi:

  1. u (ù) aperta e breve: prima di doppia consonante in milanese / spesso œu in altre zone come il lecchese o pavese / spesso œu in bergamasco
  2. u nasale e breve: dopo consonante nasale n o m (sempre singole) in milanese / spesso œu in altre zone come il lecchese o pavese / in bergamasco cade la consonante nasale se in coda di parola (diventa tronca) e rimane u, altrimenti spesso œu
  3. u chiusa e lunga: prima di singola consonante milanese / diventa solo raramente œu in bergamasco
  4. œu (œù) aperta e breve: al singolare milanese tronco o uscente in singola consonante
  5. œu aperta e medio-lunga: nelle parole piane milanesi
  6. œu chiusa e breve: nel plurale milanese tronco o uscente in doppia consonante
  7. œu chiusa e lunga: nei monosillabili milanesi

Esempi:

  1. tutt, butter milanesi / tœutt, bœutter bergamaschi ("eu" facoltativo in alternativa ad "œu" in Grafia Classega Reformada: teutt, beutter)
  2. nissun, nissuna milanesi / nissù, nissœuna bergamaschi (oppure nisseuna in GCR)
  3. (a)vuu, unigh o unegh milanesi / ut, unegh o œunegh bergamaschi
  4. el fiœu, el gœubb milanesi / ol fiœul, ol gœubb bergamaschi ("œù" con accento facoltativo in GCR: el fiœù, el gœùbb)
  5. rœuda, vœuna o veuna milanesi / rœuda, œuna o euna bergamaschi
  6. i fiœu, i gœubb milanesi / i fiœuj, i gœubb bergamaschi
  7. i rœud milanese / i rœude bergamasco

Ulteriori indicazioni per la "u" in "oeu" bergamasca, ossia:

  1. La "u" diventa "oeu" sempre, o quasi sempre, quando esattamente?

    In sillaba chiusa (consonante finale) la u dovrebbe diventare oeu (o meglio "eu"). Esempio: tutt (sillaba -tut-) -> toeutt (teutt)
  2. La "u" rimane "u" sempre, o quasi sempre, quando esattamente?

    In sillaba aperta (vocale finale) la u dovrebbe rimanere u. Esempio: vuliva / ulìa (sillaba -u-)

5 ago 2022

La Metafisega de l'Aristotele in Milanes - Liber A

 Aristòtel, Metafisega – Liber A

Tucc i ommen per sò natura gh’hann el desideri de cognoss. I noster quatter sens ne dan piasè, i henn piasevol de dovrà in deperlor, anca senza dagh a traa a l’utilitaa che poeuden veggh ind el moment. El pussee important e piasevol de tucc l’è la vista, perchè anca quand a gh’emm de fà nagott, ne pias vardà. La reson l’è che luu pussee de tucc i alter sens ne fà cognoss, ne porta al ciar tutt i vari differenz che i gh’è intra i coss.

Per sò natura i animai nassen con la facoltaa de sensazion e a partì de quij sensazion, ind on quai de lor, l’è produda la memoria, ma, ind on quai alter, l’è produda no. Donca, i primm i henn pussee intelligent e bon de imprend de i alter, che pœuden no recordà. Quij che pœuden minga sentì i sonn i henn intelligent ma se pœu no insegnagh, per esempi l’ava e i alter speci de animai compagn. Quij che la memoria la g’hann e che pœuden anca scoltà, a lor se pœu insegnà.

I animaj divers de l’omm viven de apparenz, de memorij e minga tant de esperienz collegaa, inscambi de la razza umana che la viv anca de art e rezonament. L’esperienza l’è produda ind i ommen a partì de la memoria, defatt, a partì de sossènn memorij de l’istessa cossa, l’è produda la capacitàa de veggh ona singola esperienza. L’esperienza ne par l’istessa cossa de la scienza e de l’art, e la scienza e l’art vegnen a l’omm per mezz de l’esperienza. El diseva el Pòl che “l’esperienza la fà l’art e l’inesperienza la fortuna.”
 
Vedom, adess, che l’art la nass de tant nozion coltivaa ind l’esperienza, de i quai l’è formaa on giudizi in su d’ona class de oggètt. Per rivà al giudizi che, quand el Calliad l’è staa maa, l’è staa on ben, e, in simil manera, per el cas del Sòcrat, e per tanc alter cas individuài; l’è ona quistion de esperienza. L’è ona quistion de art, inscambi, giudicà che l’è staa on ben, per tutt i personn de ona certa costituzion, che segnom giò ind ona class, quand hann ciapaa quest o quest alter malor, per esempi di personn flegmàtegh o colléregh che gh'hann vuu la fevra; questa l’è ona quistion de art.
 
---
In ortografia Scriver Lombard

Tuts i omen per so natura g’han el desideri de cognosser. I noster quater sens ne dar-n piaxer, i enn piaxevol de dovrar in deperlor, anca senza dar-g a traa a l’utilitaa qe poeden hver-g ind el moment. El plussee important e piasevol de tuts l’è la vista, perqè anca quand a g’hem de far nagot, ne piax vardar. La rexon l’è qe luu plussee de tuts i alter sens ne fa cognosser, ne porta al ciar tute i varie diferenze qe i g’è intra i cosse.

Per so natura i animai nassen con la facoltaa de sensazion e a partir de quei sensazion, ind un quai de lor, l’è produda la memoria, ma, ind un quai olter, l’è produda no. Donca, i prim i enn plussee intellijents e bon de imprender de i olter, qe poeden no recordar. Quei qe poeden minga sentir i son i enn intellijents ma se poe no insegnar-g, per esempi l’ava e i alter specie de animai compagn. Quei qe la memoria la g’han e qe poeden anca scoltar, a lor se poe insegnar.

I animai divers de l’om viven de aparenze, de memorie e minga tant de esperienze collegade, inscambi de la raza umana qe la viv anca de art e rexonaments. L’esperienza l’è produda ind i omen a partir de la memoria, defat, a partir de sossen memorie de l’istessa cossa, l’è produda la capacitaa de hver-g una singola esperienza. L’esperienza ne par l’istessa cossa de la scienza e de l’art, e la scienza e l’art vegnen a l’om per mez de l’esperienza. El dixeva el Polus qe “l’esperienza la fa l’art e l’inesperienza la fortuna.”

Vedom, adess, qe l’art la nass de tante nozion coltivade ind l’esperienza, de i quai l’è formad un judizi in su d’una class de ojets. Per rivar al judizi qe, quand el Callias l’è stad mal, l’è stad un ben, e, in similar manera, per el cas del Socrates, e per tants olter cas individuai; l’è una quistion de esperienza. L’è una quistion de art, inscambi, judicar qe l’è stad un ben, per tute i persone de una certa costituzion, qe segnom jò in una class, quand han ciapad quest o quest olter malor, per esempi dei persone flegmatege o collerege qe g’’han hvud la fevra; questa l’è una quistion de art.


---
 
Reference Translation: by W.D. Ross, Aristotle's Metaphysics, 1924